Video ve kodekler
Video dosyalarında kafa karıştıran şeylerin neredeyse tamamı tek bir ayrımdan doğuyor: kap ile içindekiler. Buradaki terimler hem ikisini hem de aralarında taşıma yapan işlemleri anlatıyor.
-
Kapsayıcı
container -
Görüntü, ses ve altyazı izlerini bir arada tutan ve her birinin nerede olduğunu tarif eden dosya yapısı. MP4, MKV, AVI ve WebM birer kapsayıcıdır. Kapsayıcı hiçbir şeyi sıkıştırmaz.
Üzerinde içindekiler listesi olan bir kutu gibi düşün. Kutu şunu söyler: burada şu şekilde kodlanmış bir görüntü izi var; şurada şu dillerde iki ses izi; şu konumda altyazılar. Bunların nasıl sıkıştırıldığına dair hiçbir fikri yoktur.
Aynı videonun bir MP4’te ve bir MKV’de aynı görüntü kalitesi ve aynı boyutla var olabilmesi, ama ikisinden yalnızca birinin iPhone’da açılması bundan. Fark kutuda, içindekilerde değil.
-
Kodek
codec -
Bir görüntü ya da ses izini sıkıştırmak ve oynatmak için geri açmak üzere kullanılan yöntem. H.264, HEVC, AV1, AAC ve MP3 birer kodektir. Kodek, dosya biçimi değildir.
Adı “kodlayıcı-çözücü”den kısaltma. Kodlama, fark edilmesi zor olacak biçimde hesaplanmış ayrıntıları atar; çözme ise elde kalanlardan özgününün bir yaklaşığını yeniden kurar. Kodek ne kadar iyiyse, belirli bir boyutta kayıp o kadar az fark edilir.
Bir cihaz, hem kapsayıcıyı okuyabildiğinde *hem de* içindeki her kodeği çözebildiğinde dosyayı oynatır. İkisi de şart; bir dosya açılıp hiçbir şey göstermiyorsa aksayan ikinci yarıdır.
Ayrıca: KapsayıcıDonanım çözme
-
H.264
AVC, MPEG-4 Part 10 -
Her şeyin çözebildiği görüntü kodeği. 2003’te yayımlandı, uyumluluk için hâlâ en güvenli seçim ve son on beş yılda üretilmiş her telefonda, bilgisayarda ve televizyonda donanımla hızlandırılıyor.
H.264 o kadar kesin kazandı ki “bu her yerde oynar mı” ile “bu H.264 mü” neredeyse aynı soru. En verimli kodek değil — HEVC de AV1 de daha az bitle daha fazlasını yapıyor — ama destek genişliğinde yanına yaklaşan yok.
Profilleri var ve biri Apple cihazlarında sorun çıkarıyor: çoğu zaman Hi10P diye yazılan High 10, renk kanalı başına sekiz yerine on bit kodluyor. Donanım çözücüler yalnızca sekiz bit; dolayısıyla bir Hi10P dosyası, yazılım yedeği olmayan bir cihazda sesi oynatır, görüntüyü hiç getirmez.
Ayrıca: HEVCDonanım çözme10 bit
-
HEVC
H.265 -
H.264’ün halefi; aynı kalite kabaca yarı boyutta. 2015 ve sonrası her Apple cihazı donanımda çözüyor ve iPhone kayıt yaparken bunu kullanıyor.
Telefonlarda 4K’yı pratik kılan şey HEVC oldu: aynı görüntü, kabaca yarı bit hızında. Apple bunu erken ve tam olarak benimsedi; Apple donanımında H.264 kadar güvenli bir seçim.
Başka yerlerde işler daha karışık. HEVC’in patent lisanslaması, web tarayıcılarını desteklemekte yavaşlatacak kadar tartışmalıydı — AV1’in doldurmak için doğduğu boşluk tam olarak burası.
-
AV1
-
2018’de yayımlanan telifsiz bir kodek; HEVC’den verimli ve onun aksine lisans tartışmalarından uzak. Apple cihazlarında donanım desteği ancak iPhone 15 Pro ile geldi.
AV1, HEVC’in lisanslaması yüzünden en büyük akış ve web tarayıcısı şirketlerinin kimseye para ödemeden yayımlayabilecekleri bir alternatif istemesiyle doğdu. Bugün web videosunun büyük bir kısmı bu biçimde dağıtılıyor.
Zor tarafı çözme maliyeti. Donanım desteği yoksa AV1 yazılımda çözülür; bu mümkün ama pili gözle görülür biçimde tüketir ve yüksek çözünürlüklerde takılabilir. Eski cihazlarda aynı videonun H.264 sürümü daha iyi dosyadır.
Ayrıca: HEVCDonanım çözme
-
Bit hızı
bitrate -
Bir saniyelik görüntünün ya da sesin ne kadar veri kullandığı; genelde saniyede megabit. Hem dosya boyutunu hem de cihazın ne kadar çalışacağını asıl belirleyen şey.
İlgiyi çözünürlük toplar ama bir dosyanın gerçekte nasıl göründüğüne bit hızı karar verir. Düşük bit hızlı bir 4K dosya, yüksek bit hızlı bir 1080p dosyadan kötü görünür; çünkü kodlayıcı hedefine ulaşmak için daha fazlasını atmak zorunda kalmıştır.
Takılan dosyaların meselesi de genelde bu. Bir video bilgisayarda oynayıp telefonda takılıyorsa dosyada yanlış bir şey yoktur: saniyede, o yonganın kaldırabileceğinden fazla çözme işi istiyordur.
Ayrıca: KodekUyarlanabilir bit hızı
-
Remux
kapsayıcı değiştirme -
Mevcut görüntü ve ses izlerini yeniden kodlamadan bir kapsayıcıdan diğerine taşımak. Kayıpsızdır ve işlemciyle değil disk hızıyla sınırlı kalacak kadar hızlıdır.
Remux izleri kopyalar, tek bir kareye dokunmaz. H.264 ve AAC taşıyan bir saatlik MKV, görüntüsü ve sesi bit bit aynı kalarak saniyeler içinde MP4 olur.
Yalnızca hedef kapsayıcı kaynaktakileri kabul ediyorsa işe yarar — MP4 H.264 ve AAC alır, VP9 ya da Vorbis almaz. Biri bir dönüştürmenin “anında” bittiğini söylüyorsa remux yapmıştır. Bir saat sürdüyse bir şey yeniden kodlanmıştır.
Ayrıca: Yeniden kodlamaKapsayıcı
-
Yeniden kodlama
transcode, dönüştürme -
Bir izi çözüp yeniden kodlamak; genelde farklı bir kodeğe ya da daha düşük bit hızına. Yavaştır ve her seferinde kayıplıdır — giden kalite geri gelmez.
İnsanların “videoyu dönüştürmek” dediği şey bu ve gerçekten pahalı bir işlem: her kare çözülür, işlenir ve yeniden sıkıştırılır. Kodek gerçekten desteklenmiyorsa ya da dosyanın küçülmesi gerekiyorsa doğru cevaptır.
Remux’ın yeteceği yerde “telefonum bunu açmıyor” sorusunun yanlış cevabıdır. Tek derdi DTS ses izi olan bir dosya için de zayıf bir cevaptır — yalnızca o izi değiştirmek görüntüye hiç dokunmaz.
-
Donanım çözme
hardware decoding -
Görüntüyü ana işlemci yerine bu iş için ayrılmış bir yongada çözmek. Çok daha hızlı, çok daha serin ve pile çok daha nazik — ama yalnızca kendisi için yapıldığı kodekleri kaldırır.
Her telefonda, H.264 ve HEVC’i son derece verimli çözen sabit işlevli bir görüntü çözücüsü var. Desteklemediği her şey yazılıma düşer; bu çalışır ama pile ve ısıya mal olur, yüksek çözünürlüklerde de yetişemeyebilir.
Bir telefonda format desteğinin tek bir evet ya da hayır olmaması bundan. Bir cihaz bir kodeği 1080p’de yazılımda kusursuz oynatıp aynı kodekte 4K’da takılabilir; iki sonuç da dosyanın bozuk olduğu anlamına gelmez.
-
10 bit
Hi10P, High 10 -
Renk kanalı başına sekiz yerine on bit saklayan görüntü; geçişler daha yumuşak olur. HEVC’de olağandır ve iyi desteklenir; H.264’te ise iPhone’da sesi olup görüntüsü olmayan dosyaların en yaygın sebebidir.
Kanal başına daha fazla bit, tonlar arasında daha ince adım demek; karanlık gökyüzlerinde ve yavaş geçişlerde gördüğün bantlaşmayı kaldırır. HDR için incelik değil, gerekliliktir.
Sorun özellikle H.264’te. On bitlik H.264, donanım çözücülerin kapsamı dışında kalıyor ve Apple’ın sistem oynatıcısının bunun için bir yazılım yolu yok; dolayısıyla ses oynar, görüntü hiç gelmez. Anime sürümleri bunu yoğun kullandığı için, biçimin genel payının düşündürdüğünden çok daha sık karşımıza çıkıyor.
Ayrıca: H.264Donanım çözme
-
Anahtar kare
keyframe, I-frame -
Bir öncekinden fark olarak değil, tam olarak saklanan kare. Sarma yalnızca bir anahtar kareye düşebilir; videonun bazen istediğinden biraz farklı bir ana atlaması bundandır.
Video sıkıştırma, karelerin çoğunu komşularından farklar olarak tarif ederek çalışır. Yalnızca anahtar kareler tek başına durur ve genelde iki ila on saniyede bir gelir.
İlerleme çubuğunu sürüklediğinde oynatıcı en yakın anahtar kareyi bulur ve oradan başlar. Anahtar karelerin seyrek olması dosyayı küçültür, sarmayı kabalaştırır; bu denge kodlama anında kurulur ve sonradan yeniden kodlamadan değiştirilemez.
Ayrıca: Yeniden kodlamaParça